Waarom volgen mensen massaal verhalen die achteraf moeilijk te verantwoorden blijken? En hoe komt het dat zelfs goed opgeleide individuen zich soms weinig kritisch opstellen tegenover dominante ideeën? Volgens Prof Mattias Desmet , klinisch psycholoog en statisticus van de UGent ligt het antwoord in een proces dat hij “massavorming” noemt. Tijdens de Covid-19-pandemie bracht hij dit concept onder de aandacht, en sindsdien werkte hij het verder uit als sleutel tot het begrijpen van propaganda en totalitaire tendensen in de moderne samenleving. Hiervoor werd hij zowel geprezen als verfoeid. Zijn laatste boek, De psychologie van totalitarisme uit 2022, werd zelfs verboden door de UGent.
Desmets denkkader ontstond al in de vroege jaren 2000, toen hij zich kritisch boog over onderzoekstechnieken binnen de psychologie. Hij stelde vast dat veel methodes inefficiënt waren en soms zelfs foutieve resultaten opleverden. Kort daarna brak de replicatiecrisis uit, waarbij bleek dat een groot deel van wetenschappelijk onderzoek niet reproduceerbaar was. Desmet schreef hierover een boek vanuit zijn eigen vakgebied psychologie, maar merkte dat zijn bevindingen vaak op weerstand stuitten. Slechts een kleine minderheid stond open voor zijn statistisch onderbouwde argumenten, terwijl velen boos reageerden.
Massavorming als oorzaak van totalitarisme
Dit bracht Desmet tot de vaststelling dat zelfs intelligente mensen zich kunnen vastklampen aan narratieven die niet kloppen. Hij zocht een verklaring die verder ging dan individuele psychologie en kwam uit bij het concept massavorming, zoals beschreven door Gustave Le Bon, auteur van “Psychologie des foules” (1895), Hannah Arendt, auteur van “The Origins of Totalitarianism” (1951) en (in mindere mate ) door Sigmund Freud. In zo’n proces verliest het individu een groot deel van zijn kritisch vermogen en gaat het op in de groep. Mensen worden minder tolerant tegenover afwijkende meningen en kunnen zelfs bereid zijn zichzelf en anderen op te offeren voor het collectief.
Volgens Desmet is dit mechanisme essentieel om totalitarisme te begrijpen. In tegenstelling tot een klassieke dictatuur, waar angst voor repressie centraal staat, ontstaat totalitarisme van binnenuit. Een deel van de bevolking, meestal zo’n 20 tot 30 procent, gelooft oprecht en fanatiek in een ideologie en draagt die actief uit. Dit creëert druk op de meerderheid, ongeveer 60 procent, die vaak uit angst zwijgt. Slechts een kleine minderheid durft openlijk weerstand te bieden, ondanks het hoge sociale risico.
Wanneer leiders met sterke retorische capaciteiten de ideeën van een massavorming overnemen, kan dit leiden tot samenlevingen zoals nazi-Duitsland, de Sovjet-Unie en het Iraanse regime van de jaren zeventig, waarin mensen elkaar controleren en zelfs buren, vrienden of familieleden aangeven. Ter illustratie verwees Desmet (zie video interview onder) naar het verhaal van een Iraanse moeder die zelf de strop rond de hals van haar zoon legde en daarvoor na zijn executie een medaille ontving.
Waarom ontstond totalitarisme pas in de twintigste eeuw?
Desmet stelt dat totalitaire systemen vóór de twintigste eeuw minder voorkwamen omdat de voorwaarden voor massavorming minder sterk aanwezig waren. Een belangrijke factor is de toenemende eenzaamheid in de moderne samenleving. Door wat Georg Wilhelm Friedrich Hegel “atomisering” noemde, raken mensen los van elkaar en verliezen ze een gevoel van verbondenheid en zingeving.
Wanneer mensen zich eenzaam voelen en hun leven als betekenisloos ervaren, ontstaan angst en frustratie. In die toestand worden ze ontvankelijk voor narratieven die via de media worden verspreid en die een duidelijke verklaring en oplossing bieden voor collectieve problemen. Door zich met zo’n verhaal te verbinden, krijgen ze opnieuw een gevoel van richting en betekenis. Collectieve rituelen en gezamenlijke inspanningen versterken dat gevoel. Volgens Desmet zagen we dit mechanisme recent tijdens de coronacrisis, en nadien in de manier waarop nieuwe maatschappelijke thema’s, zoals de oorlog in Oekraïne, snel de plaats innemen van eerdere narratieven. Massavorming kan zich namelijk vlot van het ene onderwerp naar het andere verplaatsen.
Atomisering en massavorming als product van de Verlichting
De diepere oorzaak van deze atomisering situeert Desmet in een historische evolutie sinds de zeventiende eeuw. Tijdens de Verlichting maakte het religieuze wereldbeeld plaats voor een rationeel en materialistisch denken, waarin vooral het meetbare centraal staat. De vraag naar wat een goed mens is, m.a.w. de ethisch-religieuze vraag rond het menselijke bestaan, werd vervangen door de vraag hoe men rationeel en succesvol kan zijn. Dit leidde tot de groei van het individualisme en de zoektocht naar succes, gebaseerd op “rationele” argumenten. De moderne democratie werd op het einde van de 18de eeuw in de VS zelfs gebouwd op de mening dat burgers hun leiders rationeel zouden uitkiezen. Mensen, zoals Thomas Jefferson, die aan de wieg stonden van een jonge Amerikaanse staat, waren hier rotsvast van overtuigd.
In de negentiende eeuw groeide echter het besef bij de elite dat mensen allesbehalve rationeel handelen. Dit leidde tot het systematisch gebruik van manipulatie en propaganda om de samenleving te sturen. En zulke propaganda werkt zeer efficiënt. Wanneer emotionele boodschappen via de media, luide minderheden of autoriteitsfiguren steeds opnieuw worden herhaald, kunnen mensen volgens Desmet overtuigd geraken van ideeën die niet noodzakelijk rationeel zijn of leiders kiezen gebaseerd op emotie, eerder dan doordachte argumenten. Van “vrije, rationele keuzes” is er dus weinig sprake in deze context. Opmerkelijk is dat ook hoger opgeleiden niet aan dit fenomeen ontsnappen. Volgens Desmet komt dit doordat onderwijsinstellingen vaak intellectueel conformisme aanmoedigen, waardoor hoogopgeleiden soms zelfs ontvankelijker zijn voor massavorming en propaganda dan laaggeschoolden.
Hoe dit te begrijpen vanuit Christelijk perspectief
Vanuit Christelijk perspectief raakt het concept massavorming een herkenbaar punt, zeker in deze tijden waarin mensen verstrikt geraken in narratieven en de samenleving wordt beheerst door extreme emotie. Wanneer de mens zich losmaakt van een diepere waarheid en van zijn relatie met God, dreigt een leegte te ontstaan. Toch blijft de mens verlangen naar betekenis, verbondenheid en waarheid. Desmet wijst erop dat propaganda precies op dat verlangen inspeelt.
De vraag is hoe dit proces doorbroken kan worden. Volgens Desmet ligt een belangrijk deel van het antwoord in het herstellen van eerlijke communicatie, ondanks het mogelijke sociale risico. Waarheid spreken is essentieel, ook wanneer dat weerstand of boosheid oproept. Vanuit het rationalistische perspectief van de Verlichting is eerlijkheid dom, want gevaarlijk, maar vanuit het Christelijk oogpunt sluit dit aan bij het belang van waarheid als fundament van een waardig menselijk bestaan. Het is niet toevallig dat de leugen binnen het Christendom sterk wordt veroordeeld en dat Jezus Christus vaak een directe en confronterende manier van spreken hanteerde. Waarheid verbindt mensen, terwijl leugen en schijn, vaak ingegeven door de drang om een luide minderheid of machthebbers niet te schofferen, kunnen leiden tot onderwerping aan absurde ideeën en tot vervreemding van God en medemens.
Dit betekent niet dat elk gevoel voor nuance of respect moet verdwijnen. Eerlijkheid en een zoektocht naar waarheid hebben niets te maken met de behoefte om anderen te beledigen in naam van één of andere kinderlijke rebellie. De bedoeling van de zoektocht naar eerlijkheid en waarheid is in de eerste plaats meer verbondenheid met God en de mens.
Bekijk ook de volgende interviews met Prof Desmet:
Mensen die anderen verwijten van vast te zitten in een zwerm-psyche zitten dikwijls zelf vast in een ander irrationeel zwerm-psyche. Zo hebben velen die zich jaren geleden verzet hebben tegen het kwaadaardig covidisme zich achteraf blindelings laten meeslepen door de pro-Russische trein tegen Oekraïne, een land dat tot op heden slachtoffer is van militaire invasie en terreuraanvallen door het Kremlin. De destructieve dynamiek die daar aan het werk is zit zo in elkaar dat mensen hun verstand uitschakelen om automatisch alles af te wijzen wat vertegenwoordigers van de staat of van de media zeggen en anderzijds alles aan te nemen wat hun favoriete alternatieve media verspreiden. Zo geraakt men dan verstrikt in collaboratie met een vijandige externe macht die de Europese Unie wil verzwakken voor eigen triomf. De pot verwijt de ketel dus dat hij zwart ziet.
Met het onderwerp van massamigratie ziet men ook zo een vals dilemma; er wordt een vals beeld opgeworpen dat tegen massamigratie zijn betekent dat men de Russische strategie behoort te dienen en een anti-EU-discours behoort te bevorderen in plaats van de EU van binnenuit te transformeren tot een structuur die etnische Europeanen beschermt. De werkelijkheid is dat verzet tegen massamigratie logischerwijze samen hoort met een visie van een politiek verenigd Groot-Europa, en dat de Europese Unie dus niet vernietigd behoort te worden maar veranderd.
Men behoort objectief te redeneren en niet blindelings achterna te lopen omdat dit of dat profiel op X iets zegt. Ook deze website zit verstrikt, want de schrijfster van het artikel hier zelf loopt met haar anti-Oekraïens discours achter de BRICS-lijn volgens de school van Tucker Carlson. Anderzijds zal iemand zoals zij al snel beschuldigd worden door fanatieke zionisten van voor islamitisch terrorisme te zijn omdat zij de psychopathische moordzucht van de staat Israël bekritiseert. En zo wordt er maar geschreven en geroepen en bevindt men zich op een chaotisch speelveld dat gemakkelijk geëxploiteerd kan worden door geheimdiensten en botlegers.
Een beetje heel erg kort door de bocht. Velen die tegen het covid totalitarisme waren, zijn tegen het huidige anti-Rusland narratief omdat dat narratief even leugenachtig is. Mensen met geel blauwe vlaggetjes in hun profiel zijn dezelfden die trots “ik laat mij vaccineren” rond hun profielfoto plaatsten. De overheid zegt het, de experten zeggen het, de media bombardeert er ons mee…dus is het waar. Geen twijfel, geen kritische vragen naar het waarom. Geen onderzoek naar wat vooraf ging. Mensen zoals ik en vele dissidenten met mij behoren tot de 20% die heel moeilijk te indoctrineren zijn -niet toevalling kunnen hypnotiseurs ook niets met ons aanvangen- en doorzien de gebruikte technieken snel. Het helpt natuurlijk wel dat ik als ingenieur geschoold in microbiologie, snel heel het covid circus doorzag en dat ik als echte Ruslandkenner (in tegenstelling tot de would be experten als prof Laenen) wél Rusland en Oekraïne van binnenuit ken en heel het narratief wat hier voor ons wordt gesponnen, als complete onzin en regelrechte leugens catalogeer. Het echte startschot van de oorlog werd gegeven door de VS/EU/Nato met hun organisatie (onze Verhofstadt stond daar het volk op te jutten. Het summum van ‘foreign interference’, de woorden die de EU zo graag gebruikt om ongewenste verkiezingsresultaten te torpederen) en financiering van de fake revolutie op Maidan met de daaropvolgende genocide op alles wat Russisch was. Taal, godsdienst, mensen. Cfr het Odessa massacre, de madonna van Slavjansk enz. Enfin, ik kan hier een boek over schrijven.
U bent exact een voorbeeld van de Russische shills wier programma onnadenkend nagepraat wordt door achterlijke Amerikanen op sociale media. “Het virus” was een fictieve onzichtbare vijand, de invasie van Oekraïne door Poetin was en is fysiek zichtbaar in de concrete werkelijkheid; paranoïde “truthers” zijn verstoord in hun onderscheidingsvermogen en vallen zo ten prooi aan shills die werken voor een vijandige externe macht.
Ik heb tijdens de jaren van het covidisme trouwens geen enkele keer de gifspuit laten zetten en geen enkele keer een mondmasker opgezet, dus dat spreekt uw simplistisch binair verhaal van het vereenzelvigen van Oekraïense verdediging met het serviel navolggedrag toen al tegen. Ik herinner mij dat Katharina Gabriels hier destijds zei de gifspuit te hebben laten zetten, en zij komt hier nu mensen valselijk inkaderen als irrationele navolgers omdat zij verdediging van het Oekraïens volk willen tegen een Russische militaire invasie met voortdurende terreuraanvallen tegen de bevolking. Hoe zit het met u? Heeft u ten tijde van het covidisme de gifspuiten geweigerd en geweigerd mondmaskers op te zetten, of waant u zich stoer door er nu over te praten in 2026 na toen onderdanig meegelopen te hebben?
Verder, niet vergeten dat de Russische Federatie destijds meedeed met het covidisme. Dus doe niet alsof het fenomeen exclusief was tot Europa en Amerika; het bedrog was internationaal, van het oosten tot het westen.
Al eens gezien hoeveel staten er in de rij staan om lid te worden van de Europese Unie? En hoeveel staan er in de rij om onderdeel te worden van de Russische Federatie? Allemaal een NAVO-complot volgens u? Neen, de Russische Federatie is een agressieve, verstorende actor volgens de politieke doctrine waarvan Oekraïne onderdeel van Rusland is of niet zal zijn, en nu betaalt Poetin de prijs door te aanschouwen hoe zijn staat zich militair en economisch kapotgereden heeft in Oekraïne en steeds minder als een geopolitieke macht kan optreden. Staten in de regio zien de zwakheid van Moskou en keren het de rug toe terwijl het Russisch Oosten overgenomen wordt door de Chinezen.
@Waramund: the consistentie van uw emotionele reacties op de thema’s corona en Oekraïne tonen aan, hoe relevant het onderzoek van Prof. Matttias Desmet wel is. Dank om dit steeds opnieuw te bewijzen. Vraagstelling: hoe lang wordt deze consistentie verder gezet? Een potentieel interessante casus voor verder onderzoek.
Zoals gewoonlijk geen rationeel antwoord van uwentwege maar een robotachtige, nietszeggende reactie om een valse perceptie op te werpen. Typisch voor verspreiders van Russische propaganda op het internet.
@Benesha: Ik ben blij, dat ik niet de enige ben, die de bezoeken van Verhofstadt aan Kiev heeft opgemerkt. Het valt hierbij op, dat hij ondertussen van de aardbodem verdwenen lijkt. Zou hij beseffen, welke schade hij heeft aangericht?
. . . omdat alleen de kinderen van God spontaan blij met palmen wuifden toen Jezus gezeten op een ezelsveulen voor het laatst Jeruzalem bezocht, en mocht Hij nog eens lichamelijk terugkeren — wat nooit zal gebeuren — Hij net als toen in eenvoud alleen door Gods kinderen openlijk zou verwelkomd worden hetgeen voor de groten ondoenlijk is, en Hij wordt eveneens nog steeds geestelijk verwelkomd op dezelfde eenvoudige wijze ongezien en onbegrepen door wie zich graag groot en hooggeplaatst voelen want zovele groten ervaren Hem als een doorn in hun hoogmoedige geestelijk geheel verduisterde zielen en haten Hem om Zijn goddelijke eeuwig onveranderlijke Waarheid in natuurlijke serene eenvoud.
Massavorming als oorzaak van totalitarisme?
Ik dacht toch altijd dat totalitarisme van brute machten afkwam. Ook het bestuur van het oude Egypte bijvoorbeeld lijkt mij gewoon totalitair te zijn. Maar ook het Romeinse rijk was m.i. redelijk totalitair. Dat zij nog niet de beschikking hadden over totale technologische en bureaucratische controle over het privéleven, kwam mede omdat de technieken die en nu wel zijn (MSM! en zeer veel andere technieken!) er nog niet waren.
Laten we toch niet het volk de schuld geven voor de hysterie die er gezaaid is! Dat de psychologische zwakte van de mens misbruikt wordt, dat is zo, maar dat is toch niet de schuld van het volk? Zij zijn slachtoffers eerder dan daders, lijkt mij.
Want wanneer de radio bijvoorbeeld, om het uur, elke dag, week in week uit, maand in maand uit, het hoofdzakelijk maar over één ding heeft; namelijk dat éne vréselijke verschrikkelijk hele erge enge ‘dit en dat’, en er ook nog hele nare ziekelijke verhalen bij vertelt, dan hoeven we het toch niet vreemd te vinden dat de mensen nogal gek gemaakt werden? Alleen de radio was als een repeteermachine, een ‘guerrilla instrument’ geworden. Jaar in, jaar uit zelfs.
Dat zagen we immers toch voor onze ogen gebeuren? Althans, dat kón men zien als men zichzelf onthield van die beïnvloedingen, simpelweg door de invloeden te mijden als ware het een vreselijke ziekte.
Als dan ook nog de televisie, de kranten, het internet, de film, de reclame op straat, bij de koffie op het werk, enzovoorts, enzovoorts, het verhaal telkens in geuren en kleuren bevestigden en de mensen zó de stuipen op het lijf gejaagd werd door e.e.a. er dus heel goed in te wrijven, dan ligt dat totalitarisme v.g.s. mij toch écht niet bij het volk, maar eerder bij die planners en uitvoerders van deze exercitie.
Hierdoor is en wordt m.i. trouwens ook onze democratie ondermijnd en werkt die daarom niet meer; wanneer de mensen via de communicatiemiddelen dusdanig beïnvloed worden dat men a.h.w. dagelijks gehersenspoeld wordt met onwaarheid en manipulatie van feiten en dergelijke, maar denk ook aan het gebruik van NLP(!) en andere technieken (geluid, bepaalde flikkering van beeld enz), dan is de politieke stem van die mensen eigenlijk niet meer als geldig te rekenen; er zijn immers oneerlijke, geheime en onethische middelen gebruikt waar mensen geen tegenwicht aan kunnen bieden, en zo zijn de mensen dus op het verkeerde been gezet, ze kunnen niet meer vrijuit stemmen, hun geest is (gedeeltelijk) ‘gestolen’.
Ergo, zo komen er wellicht mensen en partijen aan de macht die misschien niet helemaal eerlijk en dus wellicht zelfs onwettig, meen ik, gekozen zijn. Oneigenlijk en onethisch gebruik van psychologische machtsmiddelen zouden misschien verboden moeten zijn, lijkt mij. Maar, de pappenheimers van nu kennende (de mens kennende) zal er nog wel heel wat water door de Rijn moeten stromen voordat het systeem zuiver is geworden en de ziekte van het systeem is weggenomen. En dat gaat heel lang duren, áls het proces van genezing al ingezet wordt.
In de tuin hier bloeien een zee van paasklokjes en wanneer weinig wind krijg je totalitarisme van overheerlijke bloeigeur. Maar dan kruipen algauw fijne frisse klimop- en grasstengeltjes naar boven en het moet gezegd dat dit geheel zeer mooi is voor het oog. Als je dan niet iedere morgen genadeloos zoveel mogelijk leuke frisse onkruidstengeltjes uittrekt wordt het een woekering, een vernietigend totalitarisme, en worden de paasklokjes gewurgd. Kwestie van voorkeur. Zou hoopvol zijn moest er een verborgen leider met de kraag gevat kunnen worden, helaas die is er niet.
Conclusie : het zit ook in en groeit ook uit je eigen ziel.
” … De bedoeling van de zoektocht naar eerlijkheid en waarheid is in de eerste plaats meer verbondenheid met God en de mens.”
Dat kan vanuit gelovig perspectief zeker een mooi doel zijn voor het zoeken naar ‘Waarheid’.
Elke ‘Waarheid’ kan maar gevonden worden vanuit intersubjectieve dialoog.
Daar is een open geest voor nodig.
Wie vast houdt aan zijn/haar ontegensprekelijke absolute waarheid sluit zichzelf uit van het zoeken naar Waarheid.
Dat is zo in de wetenschap, maar geldt bij uitbreiding voor alle andere domeinen van het menselijke denken en zijn.
Ook ‘God’ wordt in alle religies door mensen uitgelegd, in dialoog met anderen.
Non-denominational religious education to promote social cohesion
https://www.youtube.com/watch?v=cWc6GKxhc0Y
“Dr. Martin Erdmann is a church historian and theologian who has spent decades doing something most academics won’t touch. Across more than 3,000 pages of published work on mercantilism, progressivism, liberalism, world federation, and technocracy, he traces a single argument: that Western civilisation replaced the biblical covenant with a social contract, and that this substitution was not secular but religious. The state didn’t remove God. It became God.”
(Dr. Martin Erdmann is een kerkgeschiedkundige en theoloog die zich decennialang heeft beziggehouden met iets waar de meeste academici zich niet aan wagen. In meer dan 3000 pagina’s aan publicaties over mercantilisme, progressivisme, liberalisme, de wereldfederatie en technocratie, ontvouwt hij één enkel argument: dat de westerse beschaving het bijbelse verbond heeft vervangen door een sociaal contract, en dat deze vervanging niet seculier maar religieus was. De staat heeft God niet verdrongen. De staat is God geworden.)
https://unbekoming.substack.com/p/interview-with-dr-martin-erdmann