Waarom volgen mensen massaal verhalen die achteraf moeilijk te verantwoorden blijken? En hoe komt het dat zelfs goed opgeleide individuen zich soms weinig kritisch opstellen tegenover dominante ideeën? Volgens Prof Mattias Desmet , klinisch psycholoog en statisticus van de UGent ligt het antwoord in een proces dat hij “massavorming” noemt. Tijdens de Covid-19-pandemie bracht hij dit concept onder de aandacht, en sindsdien werkte hij het verder uit als sleutel tot het begrijpen van propaganda en totalitaire tendensen in de moderne samenleving. Hiervoor werd hij zowel geprezen als verfoeid. Zijn laatste boek, De psychologie van totalitarisme uit 2022, werd zelfs verboden door de UGent.
Desmets denkkader ontstond al in de vroege jaren 2000, toen hij zich kritisch boog over onderzoekstechnieken binnen de psychologie. Hij stelde vast dat veel methodes inefficiënt waren en soms zelfs foutieve resultaten opleverden. Kort daarna brak de replicatiecrisis uit, waarbij bleek dat een groot deel van wetenschappelijk onderzoek niet reproduceerbaar was. Desmet schreef hierover een boek vanuit zijn eigen vakgebied psychologie, maar merkte dat zijn bevindingen vaak op weerstand stuitten. Slechts een kleine minderheid stond open voor zijn statistisch onderbouwde argumenten, terwijl velen boos reageerden.
Massavorming als oorzaak van totalitarisme
Dit bracht Desmet tot de vaststelling dat zelfs intelligente mensen zich kunnen vastklampen aan narratieven die niet kloppen. Hij zocht een verklaring die verder ging dan individuele psychologie en kwam uit bij het concept massavorming, zoals beschreven door Gustave Le Bon, auteur van “Psychologie des foules” (1895), Hannah Arendt, auteur van “The Origins of Totalitarianism” (1951) en (in mindere mate ) door Sigmund Freud. In zo’n proces verliest het individu een groot deel van zijn kritisch vermogen en gaat het op in de groep. Mensen worden minder tolerant tegenover afwijkende meningen en kunnen zelfs bereid zijn zichzelf en anderen op te offeren voor het collectief.
Volgens Desmet is dit mechanisme essentieel om totalitarisme te begrijpen. In tegenstelling tot een klassieke dictatuur, waar angst voor repressie centraal staat, ontstaat totalitarisme van binnenuit. Een deel van de bevolking, meestal zo’n 20 tot 30 procent, gelooft oprecht en fanatiek in een ideologie en draagt die actief uit. Dit creëert druk op de meerderheid, ongeveer 60 procent, die vaak uit angst zwijgt. Slechts een kleine minderheid durft openlijk weerstand te bieden, ondanks het hoge sociale risico.
Wanneer leiders met sterke retorische capaciteiten de ideeën van een massavorming overnemen, kan dit leiden tot samenlevingen zoals nazi-Duitsland, de Sovjet-Unie en het Iraanse regime van de jaren zeventig, waarin mensen elkaar controleren en zelfs buren, vrienden of familieleden aangeven. Ter illustratie verwees Desmet (zie video interview onder) naar het verhaal van een Iraanse moeder die zelf de strop rond de hals van haar zoon legde en daarvoor na zijn executie een medaille ontving.
Waarom ontstond totalitarisme pas in de twintigste eeuw?
Desmet stelt dat totalitaire systemen vóór de twintigste eeuw minder voorkwamen omdat de voorwaarden voor massavorming minder sterk aanwezig waren. Een belangrijke factor is de toenemende eenzaamheid in de moderne samenleving. Door wat Georg Wilhelm Friedrich Hegel “atomisering” noemde, raken mensen los van elkaar en verliezen ze een gevoel van verbondenheid en zingeving.
Wanneer mensen zich eenzaam voelen en hun leven als betekenisloos ervaren, ontstaan angst en frustratie. In die toestand worden ze ontvankelijk voor narratieven die via de media worden verspreid en die een duidelijke verklaring en oplossing bieden voor collectieve problemen. Door zich met zo’n verhaal te verbinden, krijgen ze opnieuw een gevoel van richting en betekenis. Collectieve rituelen en gezamenlijke inspanningen versterken dat gevoel. Volgens Desmet zagen we dit mechanisme recent tijdens de coronacrisis, en nadien in de manier waarop nieuwe maatschappelijke thema’s, zoals de oorlog in Oekraïne, snel de plaats innemen van eerdere narratieven. Massavorming kan zich namelijk vlot van het ene onderwerp naar het andere verplaatsen.
Atomisering en massavorming als product van de Verlichting
De diepere oorzaak van deze atomisering situeert Desmet in een historische evolutie sinds de zeventiende eeuw. Tijdens de Verlichting maakte het religieuze wereldbeeld plaats voor een rationeel en materialistisch denken, waarin vooral het meetbare centraal staat. De vraag naar wat een goed mens is, m.a.w. de ethisch-religieuze vraag rond het menselijke bestaan, werd vervangen door de vraag hoe men rationeel en succesvol kan zijn. Dit leidde tot de groei van het individualisme en de zoektocht naar succes, gebaseerd op “rationele” argumenten. De moderne democratie werd op het einde van de 18de eeuw in de VS zelfs gebouwd op de mening dat burgers hun leiders rationeel zouden uitkiezen. Mensen, zoals Thomas Jefferson, die aan de wieg stonden van een jonge Amerikaanse staat, waren hier rotsvast van overtuigd.
In de negentiende eeuw groeide echter het besef bij de elite dat mensen allesbehalve rationeel handelen. Dit leidde tot het systematisch gebruik van manipulatie en propaganda om de samenleving te sturen. En zulke propaganda werkt zeer efficiënt. Wanneer emotionele boodschappen via de media, luide minderheden of autoriteitsfiguren steeds opnieuw worden herhaald, kunnen mensen volgens Desmet overtuigd geraken van ideeën die niet noodzakelijk rationeel zijn of leiders kiezen gebaseerd op emotie, eerder dan doordachte argumenten. Van “vrije, rationele keuzes” is er dus weinig sprake in deze context. Opmerkelijk is dat ook hoger opgeleiden niet aan dit fenomeen ontsnappen. Volgens Desmet komt dit doordat onderwijsinstellingen vaak intellectueel conformisme aanmoedigen, waardoor hoogopgeleiden soms zelfs ontvankelijker zijn voor massavorming en propaganda dan laaggeschoolden.
Hoe dit te begrijpen vanuit Christelijk perspectief
Vanuit Christelijk perspectief raakt het concept massavorming een herkenbaar punt, zeker in deze tijden waarin mensen verstrikt geraken in narratieven en de samenleving wordt beheerst door extreme emotie. Wanneer de mens zich losmaakt van een diepere waarheid en van zijn relatie met God, dreigt een leegte te ontstaan. Toch blijft de mens verlangen naar betekenis, verbondenheid en waarheid. Desmet wijst erop dat propaganda precies op dat verlangen inspeelt.
De vraag is hoe dit proces doorbroken kan worden. Volgens Desmet ligt een belangrijk deel van het antwoord in het herstellen van eerlijke communicatie, ondanks het mogelijke sociale risico. Waarheid spreken is essentieel, ook wanneer dat weerstand of boosheid oproept. Vanuit het rationalistische perspectief van de Verlichting is eerlijkheid dom, want gevaarlijk, maar vanuit het Christelijk oogpunt sluit dit aan bij het belang van waarheid als fundament van een waardig menselijk bestaan. Het is niet toevallig dat de leugen binnen het Christendom sterk wordt veroordeeld en dat Jezus Christus vaak een directe en confronterende manier van spreken hanteerde. Waarheid verbindt mensen, terwijl leugen en schijn, vaak ingegeven door de drang om een luide minderheid of machthebbers niet te schofferen, kunnen leiden tot onderwerping aan absurde ideeën en tot vervreemding van God en medemens.
Dit betekent niet dat elk gevoel voor nuance of respect moet verdwijnen. Eerlijkheid en een zoektocht naar waarheid hebben niets te maken met de behoefte om anderen te beledigen in naam van één of andere kinderlijke rebellie. De bedoeling van de zoektocht naar eerlijkheid en waarheid is in de eerste plaats meer verbondenheid met God en de mens.
Bekijk ook de volgende interviews met Prof Desmet:
Mensen die anderen verwijten van vast te zitten in een zwerm-psyche zitten dikwijls zelf vast in een ander irrationeel zwerm-psyche. Zo hebben velen die zich jaren geleden verzet hebben tegen het kwaadaardig covidisme zich achteraf blindelings laten meeslepen door de pro-Russische trein tegen Oekraïne, een land dat tot op heden slachtoffer is van militaire invasie en terreuraanvallen door het Kremlin. De destructieve dynamiek die daar aan het werk is zit zo in elkaar dat mensen hun verstand uitschakelen om automatisch alles af te wijzen wat vertegenwoordigers van de staat of van de media zeggen en anderzijds alles aan te nemen wat hun favoriete alternatieve media verspreiden. Zo geraakt men dan verstrikt in collaboratie met een vijandige externe macht die de Europese Unie wil verzwakken voor eigen triomf. De pot verwijt de ketel dus dat hij zwart ziet.
Met het onderwerp van massamigratie ziet men ook zo een vals dilemma; er wordt een vals beeld opgeworpen dat tegen massamigratie zijn betekent dat men de Russische strategie behoort te dienen en een anti-EU-discours behoort te bevorderen in plaats van de EU van binnenuit te transformeren tot een structuur die etnische Europeanen beschermt. De werkelijkheid is dat verzet tegen massamigratie logischerwijze samen hoort met een visie van een politiek verenigd Groot-Europa, en dat de Europese Unie dus niet vernietigd behoort te worden maar veranderd.
Men behoort objectief te redeneren en niet blindelings achterna te lopen omdat dit of dat profiel op X iets zegt. Ook deze website zit verstrikt, want de schrijfster van het artikel hier zelf loopt met haar anti-Oekraïens discours achter de BRICS-lijn volgens de school van Tucker Carlson. Anderzijds zal iemand zoals zij al snel beschuldigd worden door fanatieke zionisten van voor islamitisch terrorisme te zijn omdat zij de psychopathische moordzucht van de staat Israël bekritiseert. En zo wordt er maar geschreven en geroepen en bevindt men zich op een chaotisch speelveld dat gemakkelijk geëxploiteerd kan worden door geheimdiensten en botlegers.