Pensioenmalus voor deeltijds werkenden: naar een maatschappij zonder kinderen zoals Zuid-Korea?

De recent aangekondigde pensioenmalus voor deeltijds werkenden in België heeft een storm van verontwaardiging veroorzaakt, en dat is begrijpelijk. De nieuwe pensioenhervorming, waaraan de huidige meerderheid momenteel met veel enthousiasme knutselt, werkt met terugwerkende kracht en zal vooral deeltijds werkende moeders in hun oude dag tot armoede veroordelen. Slechts enkele werkdagen te weinig per jaar kunnen al leiden tot belangrijke financiële sancties, maar hier liggen onze politici met hun eigen riante pensioenen duidelijk niet wakker van. Of ze nu koe of stier zijn, alle melkkoeien, euh burgers, zullen willens-nillens evenveel opbrengen voor de schatkist. De rest is bijzaak. 

Tijdens een persconferentie over het nieuwe pensioensysteem wuifde  Pensioenminister Jan Jambon (N-VA) kritiek van vrouwenbewegingen tegen de gehate malus weg met de opmerking: “Met een halftijds jaar heb je al een gewerkt jaar. Zorgverlof en ouderschapsverlof tellen mee. En vergeet niet: mensen zullen zich aanpassen aan het nieuwe systeem.” De koele, technocratische uitlatingen van Jambon onthullen eens te meer de gigantische kloof tussen de politieke ivoren toren-mentaliteit en de realiteit van gezinnen. Deeltijds werken is voor vele moeders namelijk geen vrijblijvende keuze, maar een noodzakelijke beslissing voor de behoeften van hun kinderen. 

Wordt er wel op de juiste posten bespaard? 

Bovendien wordt er te weinig gesproken over het politieke wanbeleid, dat een draconische pensioenhervorming vandaag noodzakelijk maakt. Het huidige begrotingstekort is in belangrijke mate het resultaat van decennialange politieke keuzes, van verspilling van publieke middelen en van een uitzonderlijk zware en complexe Belgische staatsstructuur die enorme kosten met zich meebrengt. Daarbovenop komen zelf gekozen (geo)politieke beslissingen (zoals klimaatmaatregelen,  de keuze voor militaire steun aan Oekraïne en tegen Russisch gas) en voldongen feiten (zoals de oorlog in Iran), die steeds grotere financiële en economische uitdagingen creëren voor de overheid. Terwijl miljarden naar internationale engagementen en strategische dossiers vloeien, wordt aan gezinnen verteld dat zij zich moeten aanpassen en dat hun manier van leven economisch problematisch zou zijn. Dit schrijnend contrast is heel moeilijk uit te leggen. 

Wie wordt er vooral getroffen en kunnen vrouwen zich zomaar aanpassen? 

Ongeveer 40 procent van de vrouwen werkt deeltijds, tegenover slechts 12 procent van de mannen. Een pensioenmalus die sterk gekoppeld is aan het aantal gewerkte dagen zal dus in de praktijk vooral vrouwen treffen. Wie dat probleem wegzet met de geruststelling dat mensen zich wel zullen aanpassen, lijkt weinig begrip te hebben voor wat er werkelijk speelt in veel gezinnen.

Ondanks het cliché verspreid door N-VA en Vooruit, dat thuiswerkende vrouwen profiteurs zijn, draaien moeders immers niet “met hun vingers” wanneer zij geen voltijdse baan buitenshuis hebben. Wie de dagelijkse realiteit van gezinnen kent, weet hoe ver dat beeld van de werkelijkheid afstaat. Zorg voor kinderen, voor zieken en voor oudere familieleden is geen vrijblijvende tijdsbesteding, maar een noodzakelijke pijler van een menswaardige samenleving.

Dan maar kiezen voor professionele opvang? 

Het idee dat taken, zoals opvoeding en zorg, eenvoudig kunnen worden uitbesteed aan professionele diensten getuigt bovendien van wereldvreemdheid. De opvoeding van kinderen vraagt persoonlijke betrokkenheid van hun ouders. Geen enkele opvangmedewerker, hoe toegewijd ook, kan de rol van een vader of moeder volledig vervangen. De geschiedenis van kinderen die in instellingen opgroeien, toont hoe gebrek aan stabiele ouderlijke aanwezigheid diepe psychologische sporen kan nalaten.

Die realiteit wordt nog duidelijker wanneer een kind bijzondere noden heeft, ziek is of met een beperking leeft. In zulke situaties zijn ouders vaak onmisbaar. Tegelijk botsen veel gezinnen op dure, moeilijk toegankelijke en soms onbetrouwbare opvangmogelijkheden. Wie dan beslist om zelf meer zorg op te nemen, wordt in het huidige debat al snel voorgesteld als iemand die zich onvoldoende aanpast aan het systeem.

Ook de zorg voor ouderen rust in de praktijk vaak op de schouders van vrouwen. Woonzorgcentra zijn duur, plaatsen zijn beperkt en veel senioren verkiezen zo lang mogelijk thuis te blijven. Mantelzorg maakt dat mogelijk. Ze geeft ouderen de kans hun zelfstandigheid en waardigheid te behouden. Wanneer beleid die onbetaalde zorg impliciet ontmoedigt, dreigt men precies datgene te ondermijnen wat het leven van vele ouderen menswaardig houdt.

Moeten koppels zorgtaken dan maar gelijk (50/50) verdelen? 

In politieke discussies wordt vaak gepleit voor een gelijke verdeling van zorgtaken tussen partners. Ook feministen verdedigen deze mening heel vaak. Een 50/50 verdeling klinkt inderdaad op papier rechtvaardig. Maar in de realiteit botsen gezinnen op harde economische grenzen. In een tijd waarin de levensduurte voortdurend stijgt, kan een halvering van beide carrières voor veel gezinnen eenvoudigweg financieel onhaalbaar zijn. Het debat over zorg en arbeid kan niet gevoerd worden zonder rekening te houden met die economische realiteit.

Naar een maatschappij zonder kinderen? 

Daarom rijst een bredere vraag. Wat is uiteindelijk het doel van ons sociaal en economisch beleid? Als het uitgangspunt wordt, dat zowel mannen als vrouwen maximaal moeten deelnemen aan betaalde arbeid, dreigt men onbetaalde zorgarbeid systematisch te marginaliseren. Nochtans vormt die zorg het fundament waarop onze samenleving rust. Zonder ouders die tijd investeren in hun kinderen en zonder familieleden die zorg dragen voor ouderen, wordt elke maatschappij onvermijdelijk kouder en individualistischer.

Er zijn bovendien landen waar een dergelijke logica al verregaand werd doorgevoerd. In Zuid-Korea bijvoorbeeld is de participatie van beide geslachten in de betaalde arbeid bijzonder hoog. Toch kent het land één van de laagste geboortecijfers ter wereld, met minder dan één kind per vrouw. Dat voorbeeld zou ons minstens tot nadenken moeten stemmen. Een samenleving die het stichten van een gezin steeds moeilijker maakt, ondergraaft uiteindelijk haar eigen toekomst.

Conclusie

Verantwoordelijke politiek kijkt verder dan de cijfers van begrotingen en arbeidsmarkten. Ze erkent dat gezinnen en zorgrelaties geen randfenomenen zijn, maar de kern van een gezonde samenleving. Een beleid dat deze werkelijkheid miskent, dreigt niet alleen vrouwen en kinderen te benadelen, maar ook de sociale samenhang waarop ons land gebouwd is.