Hoofddoek-leerkracht: “neutraliteit” als politiek correcte schaamlap

Er waait tegenwoordig heel wat stof rond het ontslag van een leerkracht wegens het dragen van een islamitische hoofddoek, of hijab, in de klas. Daarbij valt iets belangrijks te noteren: de persoon in kwestie droeg de hoofddoek al vóór de invoering van het verbod, op het moment van haar aanwerving, en deed dat met toestemming van haar directie.

Dat gegeven mag niet zomaar worden weggewuifd. In vertrouwen gemaakte afspraken tussen werkgever en werknemer kunnen niet zonder meer achteraf worden ingetrokken. Dat lijkt mij op zijn minst problematisch vanuit het oogpunt van behoorlijk werkgeverschap en ondermijnt het vertrouwen dat noodzakelijk is voor een goede werkrelatie. Ook in een arbeidsrelatie bestaan er immers afspraken en gewekte verwachtingen die niet zomaar door een nieuwe regel ongedaan kunnen worden gemaakt.

Maar voor mij ligt het belangrijkste probleem elders.

Ik ben namelijk niet overtuigd door het argument dat een verbod op hoofddoeken bij leerkrachten noodzakelijk zou zijn, enkel omwille van de neutraliteit. Geen enkele leerkracht is honderd procent neutraal. Mensen hebben overtuigingen, waarden, culturele achtergronden en wereldbeelden. Zelfs scholen en onderwijsnetten zijn niet neutraal en verdedigen soms op militante wijze ideologieën. Ik denk dan aan de gender ideologie, het liberalisme, het progressivisme of de klimaat ideologie. Een verbod op religieuze symbolen omwille van “neutraliteit” vind ik daarom een simplistisch antwoord op een veel ingewikkelder probleem. Inpopulaire religieuze overtuigingen verdwijnen niet zomaar omdat men ze uit het openbare leven probeert weg te houden.

Bovendien lijkt het mij weinig zinvol om neutraliteit te verwarren met het volledig verwijderen van religieuze expressie uit de publieke ruimte. Met een dergelijke reflex kan men makkelijk ook de eigen religieuze en culturele tradities gaan verarmen, zodat er ook voor ons eigen Christelijke geloof nog weinig gevoeligheid overblijft. Ik denk dan bijvoorbeeld aan het wegnemen van kruisen, kerststalletjes of het vervangen van de term “kerstmarkt” door “wintermarkt”. 

Ook zogenaamde “zeloten” van de multicultuur, die de hijab graag wegredeneren als een eenvoudig “stukje stof”, zijn blind voor de boodschap die dit kledingstuk kan uitdragen. De hijab is namelijk geen gewone sjaal die men zonder meer in de vestiaire van een school of bedrijf achterlaat. Wie dat beweert, doet eigenlijk geen recht aan de betekenis die het kledingstuk voor veel draagsters zelf heeft.

De hijab is verbonden met islamitische voorschriften rond vrouwelijke kuisheid. In bepaalde interpretaties maakt hij deel uit van een veel ruimer systeem waarin de verhouding tussen mannen en vrouwen, seksualiteit en sociale omgang worden gereguleerd. Dat is geen onbelangrijk detail.

Wanneer een religieuze norm specifiek voorschrijft dat het vrouwelijke lichaam uitgebreider moet worden bedekt dan het mannelijke lichaam, is het volkomen legitiem om zich af te vragen welke opvatting over vrouwen en mannen daarachter zit. Waarom wordt vrouwelijke kuisheid zo sterk met extreme lichamelijke bedekking verbonden? En waarom gelden dergelijke voorschriften in bepaalde interpretaties veel nadrukkelijker voor vrouwen dan voor mannen?

Dat betekent niet dat iedere vrouw die een hijab draagt noodzakelijk dezelfde ideologische overtuigingen heeft. Een individuele draagster kan de hijab op haar eigen manier beleven en hem bijvoorbeeld vooral als een uitdrukking van haar persoonlijke geloof beschouwen. Toch is het belangrijk om kritisch te blijven, omdat een bredere aanvaarding en normalisering van bepaalde religieuze kledingvoorschriften wel degelijk een invloed kan hebben op de maatschappelijke opvattingen over de positie van vrouwen, zowel op vrouwen die moslima zijn als op vrouwen die dat niet zijn.

De merkwaardige logica van de vrije keuze

Daarmee komen we bij het argument dat wellicht het meest wordt gebruikt: maar zij kiest er toch zelf voor?

Natuurlijk kan zij ervoor kiezen. Maar de vrijheid om iets te kiezen betekent niet dat de samenleving vervolgens niet meer mag onderzoeken wat er precies gekozen wordt.

Wanneer een vrouw ervoor kiest haar haar en lichaam te bedekken omdat zij ervan overtuigd is dat dit vanuit religieus oogpunt van haar wordt verlangd, is het perfect legitiem om de achterliggende norm te bevragen. Waarom ligt de religieuze verplichting bij de vrouw en niet in dezelfde mate bij de man? Waarom is vrouwelijke kuisheid zo sterk verbonden met uitgebreide lichamelijke bedekking? Waarom wordt de seksualiteit van vrouwen in bepaalde religieuze systemen sterker gereguleerd dan die van mannen?

Een samenleving die “vrije keuze” als argument gebruikt en deze vragen vervolgens niet meer stelt, maakt van vrijheid een merkwaardige zaak. Dan wordt de individuele keuze onaantastbaar, terwijl de ideeën achter die keuze uit het debat verdwijnen.

Dat kan nooit de bedoeling zijn van een vrije samenleving.

Vrijheid betekent immers niet dat een keuze buiten iedere kritiek moet worden geplaatst. Men kan het recht van een vrouw verdedigen om een hijab te dragen en tegelijkertijd kritisch staan tegenover de religieuze of maatschappelijke normen die aan die keuze ten grondslag liggen.

Een identitair symbool?

Ook de voorstelling van de hijab als een vanzelfsprekend “identitair symbool” verdient daarom meer kritische aandacht.

De islam is voor de volkeren van het Midden-Oosten en Noord-Afrika immers geen tijdloze, onveranderlijke identiteit. De islamitische expansie vanaf de zevende eeuw verliep voor een belangrijk deel via militaire verovering. De verhouding tussen islam en politieke macht vormt dus geen onbelangrijk aspect van dit debat. Dit geldt niet alleen historisch, maar ook voor de hedendaagse islamitische wereld, waarin bewegingen met theocratische ambities erin geslaagd zijn religieuze voorschriften geheel of gedeeltelijk in het staatsrecht te verankeren.

Het is daarom intellectueel oneerlijk om in het debat rond de hijab uitsluitend het aspect van persoonlijke zelfbeschikking te laten spelen, zonder rekening te houden met de bredere religieuze en politieke context.

Laten we daarbij ook niet uit het oog verliezen dat, indien de hijab uitsluitend een persoonlijke keuze zou zijn en geen bredere religieuze of maatschappelijke betekenis zou hebben, het moeilijker te verklaren valt waarom bepaalde theocratische regimes zoveel belang hechten aan het verplichten ervan. De Iraanse en Afghaanse voorbeelden maken duidelijk dat kledingvoorschriften voor vrouwen in bepaalde islamistische systemen niet als een vrijblijvende persoonlijke keuze worden beschouwd, maar als onderdeel van een gewenste maatschappelijke orde.

Precies daar wordt het onderscheid tussen religieuze vrijheid en religieuze dwang van fundamenteel belang.

Debat in plaats van “politiek correct” verbod

Ik ben dus niet voor een verbod op hoofddoeken op basis van oppervlakkige en “politiek correcte” argumenten, zoals een behoefte aan neutraliteit. Een leerkracht hoeft geen ideologisch blanco blad te zijn, en een samenleving wordt niet noodzakelijk neutraler wanneer zij alle zichtbare religieuze expressie uit het openbare leven probeert te verwijderen.

Ik ben wél voor een veel grondiger debat over de hijab en de ideeën, die ermee verbonden kunnen zijn, met als bedoeling een breder draagvlak te creëren om de hoofddoek vrijwillig af te zetten. Een religie of kuisheidsprincipe, dat afhangt van een stukje stof, lijkt me trouwens flinterdun.

Dit debat zou nadrukkelijk ook over vrouwenrechten en religieuze dwang moeten gaan. Het moet de theocratische ambities van bepaalde islamistische bewegingen, ook in Europa, onder ogen durven zien. Daarbij moet uiteraard een duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen islam, islamitische culturele identiteit en islamisme. Niet iedere moslim is een islamist, en niet iedere hijab is een politiek manifest. Maar dit mag evenmin een excuus worden om weg te kijken van reële problemen binnen delen van de islamitische wereld, waar religie, culturele identiteit en politieke ideologie soms sterk met elkaar verweven zijn.

Vooraleer men hoofddoeken gaat verbieden, lijkt het mij daarom urgenter om de onderliggende ideeën en politieke bewegingen kritisch te onderzoeken. Niet om moslims als groep te veroordelen, maar om dezelfde kritische maatstaven toe te passen op de islam en het islamisme als op iedere andere ideologie.

Want de echte vraag is uiteindelijk niet alleen of iemand vrij is om een keuze te maken, maar ook welke maatschappelijke orde wij verdedigen wanneer religieuze voorschriften niet langer alleen het individu bepalen, maar ook aanspraak beginnen te maken op de inrichting van de samenleving als geheel. Willen wij evolueren naar een maatschappij waarin islamitische normen een steeds grotere rol gaan spelen? Willen wij dat onze kinderen en kleinkinderen steeds meer verplicht worden met deze normen rekening te houden, vooral in onze steden? Dat is precies de vraag die we ons moeten stellen.