Oekraïne: over propaganda, gedwongen “patriottisme” en wegwerpmensen

Tegenwoordig is het moeilijk om kritische stemmen te vinden tegen de oorlogspolitiek van Oekraïne, maar deze video van het Youtube kanaal Paxtube biedt een ander beeld. De video, met als titel “The Complete Madness of Modern Ukraine”, baseert zich o.a op het boek van de historicus Emmanuel Todd, auteur van “La défaite de l’Occident” (2024). In het dominante publieke debat wordt Oekraïne vrijwel steevast gepresenteerd binnen een comfortabel moreel schema: goed versus kwaad, democratie versus autoritarisme. Dat narratief is overzichtelijk, geruststellend en vooral: mediavriendelijk. Nadeel is wel dat er nauwelijks ruimte overblijft voor nuance, laat staan voor kritiek. Wie zich vragen stelt bij het handelen van de Oekraïense regering, riskeert al snel het etiket “naïef”, “verdacht” of “pro-Russisch”.

Toch is juist kritische analyse essentieel wanneer het gaat om oorlog, macht en de toekomst van een samenleving. Uiteraard moeten YouTube-video’s altijd met de nodige scepsis worden bekeken; elke maker heeft nu eenmaal zijn eigen agenda. Maar het volledig negeren van afwijkende perspectieven is geen intellectuele waakzaamheid, maar gemakzucht. Wie meent de waarheid al te bezitten, hoeft immers niets meer te onderzoeken.

Agressie-narratief als moreel schild

Dat Oekraïne zich verdedigt tegen Russische agressie is een feit. Dat dit feit echter steeds vaker wordt ingezet als moreel schild waarachter vrijwel elke beleidskeuze kan schuilgaan, is minstens zo reëel. Westerse media presenteren Oekraïne graag als het toonbeeld van democratisch slachtofferschap tegenover Russische “tirannie”. Het is een aantrekkelijk verhaal, maar helaas ook één dat bij nadere beschouwing weinig standhoudt.

Net als veel andere ex-Sovjetrepublieken is Oekraïne allesbehalve een onschuldige, stabiel functionerende democratie. Sinds de onafhankelijkheid in 1991 kampt het land met sociaal-politieke chaos, wijdverbreide corruptie, georganiseerde misdaad, discriminatie van minderheden (verergerd sinds de coup van 2014) en structurele armoede. Dat verleden verdwijnt niet plots omdat het land vandaag geopolitiek nuttig is.

Een schrijnend voorbeeld van deze structurele wanhoop is de rol van Oekraïne als Europese draaischijf voor commercieel draagmoederschap. De video trekt hier een cynische, maar moeilijk te negeren parallel: Oekraïense vrouwen die hun lichaam verhuren voor Westerse kinderwensen, en Oekraïense mannen die, al dan niet vrijwillig, hun leven riskeren in een Westerse proxy-oorlog tegen Rusland. In beide gevallen worden mensen gereduceerd tot middelen. Wegwerpmensen in dienst van een elite die zelf weinig risico loopt.

Gedwongen mobilisatie en opgedrongen “patriottisme” 

De video schetst een ontluisterend beeld van hoe het Oekraïense volk wordt behandeld, niet alleen door zijn eigen regering, maar ook door Westerse geldschieters die liever niet te veel vragen stellen. Berichten over gedwongen rekrutering, het sturen van quasi ongetrainde burgers naar het front, straatcontroles en zware straffen voor dienstweigering wijzen op een ongemakkelijke realiteit: de bereidheid van de gewone man om deze oorlog te dragen neemt af, en de staat reageert daarop niet met overtuiging, maar met dwang. Ondanks het feit dat de Paxtube video dit minimaliseert, kampt ook het Russische leger met recruteringsproblemen en worden niets vermoedende mannen, soms uit Azië of Afrika,  onder valse voorwendsels ingelijfd.

Wanneer burgers worden benaderd als goedkoop kanonnenvlees  ontstaat een fundamentele spanning tussen staatsbelang en individuele rechten. Het wordt bovendien steeds lastiger om te spreken over vaderlandsliefde of heroïek, wanneer “patriottisme” wordt afgedwongen door repressie. Ironisch genoeg ondermijnt dit precies de sociale cohesie die nodig is om een langdurige oorlog vol te houden.

Deze spanning lijkt door Westerse “bondgenoten” en geldschieters grotendeels te worden genegeerd. De ongemakkelijke vraag blijft nochtans hangen: in hoeverre weerspiegelt de verderzetting van deze oorlog vandaag nog de wil van het Oekraïense volk zelf?

Informatiecontrole en propaganda

Onder president Volodymyr Zelensky heeft Oekraïne een vergaande concentratie van macht doorgemaakt. Oppositiepartijen zijn verboden, mediakanalen gesloten of samengevoegd onder staatscontrole, en verkiezingen voor onbepaalde tijd uitgesteld. Hoewel noodmaatregelen in uitzonderlijke omstandigheden verdedigbaar kunnen zijn, dringt zich de vraag op waar de nood eindigt en het nieuwe normaal begint.

De mediasector is in Oekraïne sterk gecentraliseerd onder het mom van nationale veiligheid. Volgens de Paxtube video komen kritische journalisten die ter plaatse verslag proberen te doen al snel in aanraking met harde repressie. Als voorbeeld wordt het, door het officiële narratief betwiste, verhaal aangehaald van de Amerikaanse journalist Gonzalo Lira, die in Oekraïense detentie overleed. Buiten Oekraïne worden afwijkende media ondertussen vlotjes weggezet als verspreiders van “desinformatie”, vaak door mediakanalen die zelf nauw verweven zijn met politieke belangen.

Dat informatieoorlog een realiteit is, staat buiten kijf. Maar precies daarom verdient alle informatie — van welke kant dan ook — een stevige korrel zout. Wie kritiekloos één narratief slikt, heeft de propaganda al geïnternaliseerd.

Radicaal nationalisme vs afhankelijkheid van het buitenland

Het radicale nationalisme dat momenteel in Oekraïne wordt gepromoot, is grotendeels reactief: het definieert zichzelf vooral in tegenstelling tot Rusland. De Russen fungeren daarbij als ultieme zondebok, de nieuwe collectieve vijand waarop alle schuld kan worden geprojecteerd. De invloed van radicaal-rechtse groeperingen binnen het conflict wordt door het Westen opvallend vaak genegeerd, simpelweg omdat dit niet past binnen het beeld van het onschuldige slachtoffer.

Deze ultra-nationalistische retoriek botst echter met de enorme Oekraïense afhankelijkheid van buitenlandse steun en beïnvloeding door externe lobby’s. Zonder massale buitenlandse financiële steun, ten koste van de sociale bescherming van de bevolking van Westerse landen, zou de Oekraïense staat nauwelijks kunnen functioneren. Deze afhankelijkheid ondermijnt niet alleen de economische duurzaamheid, maar ook de politieke verantwoordelijkheid. Wanneer een overheid structureel draait op extern geld, verschuift haar primaire verantwoording van de eigen bevolking naar buitenlandse donoren.

Dat corruptieschandalen zelfs tijdens oorlogstijd blijven opduiken, toont aan dat diepgewortelde problemen niet zomaar verdwijnen onder nationale noodtoestand. Dat publieke middelen wegvloeien terwijl burgers extreme offers brengen, tast de legitimiteit van het bestuur verder aan, hoe vaak men het woord “democratie” ook herhaalt.

Conclusie: invraagstelling buitenlandse steun geen tekort aan solidariteit

Oekraïne is onmiskenbaar slachtoffer van een verwoestende oorlog, waarvan het cynisme nauwelijks grenzen kent. Maar het huidige politieke systeem vertoont tegelijk duidelijke tekenen van autoritaire ontsporing, informatiecontrole en sociale dwang. Die ontwikkelingen verdienen serieuze kritiek, niet vanuit vijandigheid, maar vanuit elementaire principes van goed bestuur en menselijke waardigheid.

Ook het vertrouwen van een regime op buitenlandse steun verdient kritische reflectie. Zoals de videomakers scherp opmerken: wie zijn lot verbindt aan bondgenoten als de VS of Israël — en men kan hier gerust ook Duitsland en het VK aan toevoegen — schrijft zelden zijn eigen succesverhaal. Vaker tekent men een contract waarvan de rekening pas later wordt gepresenteerd.

Een les voor vandaag, en wellicht ook voor de geschiedenis.